Door Sara Lamm
28 juli 2026
Een van mijn favoriete films aller tijden is Fiddler on the Roof — in het Nederlands bekend als Anatevka. Van jongs af aan kende ik ieder lied uit mijn hoofd. Het verhaal kende en ken ik van voor naar achter. Hoewel de film bijna drie uur duurt, voelde hij voor mij nooit lang. Hij voelde gewoon… vertrouwd.
Ongeveer tien jaar geleden had ik zelfs het voorrecht om de musical op Broadway te zien. Ik denk nog altijd met veel plezier aan die avond terug. Toen ik zag dat het cultureel centrum van Tel Aviv hier in Israël Fiddler on the Roof opvoerde voor minder dan twintig dollar per kaartje, aarzelde ik dan ook geen moment.
Wat ik niet besefte, was dat ik kaartjes had gekocht voor de verjaardag van mijn alijah — de dag waarop ik naar Israël emigreerde. Wat een prachtige manier om dat te vieren.
Voor wie de musical nooit heeft gezien: Fiddler on the Roof gaat over Tevye, een Joodse melkboer die probeert zijn geloof, zijn gezin en zijn tradities te bewaren in een klein dorp in het Rusland van de tsaren, terwijl de wereld om hem heen begint te veranderen.
Terwijl ik keek, voelde het alsof ik honderd jaar terug in de tijd werd geworpen. Opeens kreeg ik de neiging om naar Tevye te roepen:
‘Ik ben hier! Het is ons gelukt! Na al die jaren zijn we terug in het Beloofde Land. De tradities die jij zo wanhopig probeert te bewaren, worden gekoesterd, geliefd en doorgegeven op precies de plaats waarnaar jouw voorouders generaties lang hebben verlangd en waarvoor zij hebben gebeden.’
Alleen dat al zou de avond onvergetelijk hebben gemaakt.
Maar er wachtte nog een verrassing.
Voor het eerst in mijn leven zag ik Fiddler on the Roof in het Hebreeuws.
De musical werd oorspronkelijk niet in het Hebreeuws geschreven. Hij werd in het Engels geschreven en was gebaseerd op een verhaal dat oorspronkelijk in het Jiddisch verscheen. Toch gebeurde er door de vertaling iets fascinerends met mij.
Door de hele musical heen klonken bekende Bijbelse woorden en namen opeens weer… Bijbels.
Eén lied verraste mij in het bijzonder. In Miracle of Miracles zingt Motel, de bescheiden kleermaker die verliefd wordt op Tevyes dochter, over enkele grote helden uit de Bijbelse geschiedenis en de wonderen die zij meemaakten.
Ik had het lied al talloze keren gehoord. Maar ditmaal hoorde ik niet Samson, Joshua, Mordecai, Moses en Pharaoh, maar de Hebreeuwse namen: Shimshon, Yehoshua, Mordechai, Moshe en Paroh.
Even voelde ik mij een tijdreiziger.
Het ene moment bevond ik mij in een klein Joods dorp in Rusland. Het volgende moment stond ik naast Yehoshua buiten de muren van Jericho, liep ik met Mordechai door de straten van Shushan en stond ik samen met Moshe tegenover Paroh.
En even plotseling zat ik weer op mijn stoel in een theater in mijn eigen vaderland.
Het was alsof drieduizend jaar Joodse geschiedenis samen op hetzelfde podium stond. Daardoor werd ik mij bewust van iets wat ik nooit eerder volledig had beseft.
Het leven in Israël heeft veel veranderd aan de manier waarop ik mijn eigen traditie beleef. Maar het meest aangrijpende is misschien wel dat het de manier heeft veranderd waarop ik de Bijbel ervaar.
Ik heb de Tenach, de Bijbel, altijd in het Hebreeuws gelezen. Maar het Hebreeuws behoort nu niet meer alleen tot de bladzijden van de Schrift.
Het is de taal die mijn buren spreken. Het is de taal die ik in de trein hoor. Het is de taal die kinderen op het schoolplein gebruiken. Het is de taal van de kassamedewerker in de supermarkt.
De taal van de Bijbel leeft.
En daardoor is ook de Bijbel zelf voor mij meer gaan leven.
Terwijl ik zag hoe Tevye zich aan de ‘Traditie’ vastklampte, moest ik denken aan de opdracht die Mozes het Joodse volk gaf vlak voordat het het Beloofde Land binnenging:
רַק הִשָּׁמֶר לְךָ וּשְׁמֹר נַפְשְׁךָ מְאֹד פֶּן־תִּשְׁכַּח אֶת־הַדְּבָרִים אֲשֶׁר־רָאוּ עֵינֶיךָ וּפֶן־יָסוּרוּ מִלְּבָבְךָ כֹּל יְמֵי חַיֶּיךָ וְהוֹדַעְתָּם לְבָנֶיךָ וְלִבְנֵי בָנֶיךָ׃
‘Alleen, neem u ervoor in acht en hoed uw ziel zeer, dat u de dingen die uw ogen gezien hebben, niet vergeet, en dat ze niet uit uw hart wijken, al de dagen van uw leven. U moet ze uw kinderen en uw kleinkinderen bekendmaken.’
Deuteronomium 4:9
Tevye begreep wat Mozes eeuwen eerder al begreep. Een volk bewaart zijn geloof door het van generatie op generatie door te geven.
Traditie betekent niet alleen dat wij achteromkijken. Het betekent dat wij Gods verhaal — met inbegrip van de taal — meenemen naar de toekomst.
Datum: 28 juli 2026
Auteur Sara Lamm
Afbeelding: De cast van de Hebreeuwse productie van Fiddler on the Roof neemt na afloop een welverdiend slotapplaus in ontvangst in het Tel Aviv Performing Arts Center. (Foto: Sara Lamm)
Website: https://theisraelbible.com/
