Artikel 2, een serie van 5 artikelen: Van Rome naar Jeruzalem – De verborgen lijn door de wereldgeschiedenis
Datum: 24 Augustus 2026
Auteur: Redactie Radio Israël
Het bijbelboek Openbaring begint met 7 gemeenten die liggen in het huidige Turkije.
Johannes schrijft aan zeven gemeenten in Klein-Azië: Efeze, Smyrna, Pergamum, Thyatira, Sardis, Philadelphia en Laodicea. Al deze plaatsen liggen tegenwoordig in West-Turkije.
Dat geeft Anatolië (West-Turkije) een belangrijke plaats in Openbaring. Een van deze steden neemt daarbij een bijzondere positie in.
De troon van satan in Pergamum
Aan Pergamum zegt Yeshua:
“Ik weet waar u woont, namelijk daar waar de troon van de satan is.”
— Openbaring 2:13
Pergamum was in de Romeinse tijd een belangrijk politiek en religieus centrum. De stad bezat grote heiligdommen en speelde een voorname rol in de Romeinse keizercultus. UNESCO beschrijft Pergamum als hoofdstad van een belangrijk Hellenistisch koninkrijk en later als een belangrijk cultureel en religieus centrum binnen het Romeinse rijk. (Islamic Awareness)
Verderop in Openbaring verschijnt dezelfde taal opnieuw. De draak, die in Openbaring 12:9 wordt geïdentificeerd als “de oude slang, die duivel en satan genoemd wordt”, geeft volgens Openbaring 13:2 aan het beest:
“zijn kracht, zijn troon en grote macht.”
In Openbaring 16:10 wordt vervolgens geoordeeld over:
“de troon van het beest.”
Veel uitleggers verbinden deze troon met Rome. Dat is begrijpelijk omdat Rome de grote politieke macht in de tijd van Johannes was. Toch noemt Openbaring 16:10 zelf geen stad. Daarmee blijft de vraag open hoe de politieke en religieuze macht die Johannes beschrijft zich later in de geschiedenis ontwikkelt.
In de Byzantijnse periode verloor Pergamum geleidelijk zijn vroegere politieke en economische betekenis. Het zwaartepunt van het Oost-Romeinse rijk kwam veel verder naar het noordwesten te liggen, bij Constantinopel. Daarmee wordt vanzelfsprekend niet bewezen dat “de troon van satan” letterlijk van Pergamum naar Constantinopel verhuisde. Er vond wel een werkelijke verschuiving plaats van imperiale macht binnen dezelfde Romeinse wereld.
Dat gegeven wordt interessant wanneer we de geschiedenis verder volgen.
Constantinopel en Jeruzalem
Na Constantijn kreeg het Romeinse rijk steeds sterker een christelijk karakter. Jeruzalem ontwikkelde zich tot een belangrijk christelijk pelgrimscentrum. De Heilig Grafkerk en verschillende andere heiligdommen veranderden het religieuze landschap van de stad.
De Joodse Tempel werd niet herbouwd. Jeruzalem bleef binnen het Oost-Romeinse rijk onder het gezag van de keizerlijke wereld waarvan Constantinopel het centrum was.
In de zevende eeuw veranderde dit ingrijpend. Arabisch-islamitische legers namen Jeruzalem in. Enkele tientallen jaren later verscheen op de Tempelberg een gebouw dat tot vandaag het stadsbeeld domineert.
De Rotskoepel, in het Arabisch Qubbat al-Sakhra, werd in 691/692 gebouwd onder de Umayyadische kalief Abd al-Malik ibn Marwan. De monumentale mozaïekinscriptie langs de binnen- en buitenzijde van de achthoek behoort tot de vroegste omvangrijke bewaard gebleven islamitische inscripties. De totale tekstband is ongeveer 240 meter lang. (Islamic Awareness)
De inhoud maakt het monument voor een Messiaanse Bijbelstudie bijzonder interessant.
Een boodschap over Yeshua
De Rotskoepel verkondigt niet alleen dat er één God is en dat Mohammed Zijn boodschapper is. Een groot gedeelte van de inscriptie gaat uitdrukkelijk over Yeshua, de Messias, zoon van Maria.
De tekst spreekt rechtstreeks tot de “mensen van het Boek” en bevat passages die overeenkomen met Koran 4:171–172, 19:33–36 en 3:18–19. Daarbij wordt Yeshua (Isa in de Koran) Messias en boodschapper van God genoemd, terwijl tegelijkertijd wordt verklaard dat God geen zoon heeft en dat men niet “Drie” moet zeggen. (Islamic Awareness)
Smarthistory wijst daarom terecht op het opvallende karakter van de inscriptie: Maria en Christus worden uitdrukkelijk genoemd, terwijl Christus volgens de tekst als profeet en boodschapper wordt voorgesteld en Zijn goddelijke status wordt afgewezen. (SmartHistory)
Om goed te kunnen beoordelen wat hier werkelijk staat, volgt hieronder de complete oorspronkelijke hoofdinscriptie.
De binnenste hoofdinscriptie
De oorspronkelijke tekst is geschreven in monumentaal vroeg-Kufisch Arabisch. De onderstaande Arabische tekst is daarom genormaliseerd naar moderne Arabische spelling. De woorden en inhoud corresponderen met de historische inscriptie; de schrijfwijze is leesbaarder gemaakt dan de zevende-eeuwse lettervormen. (Islamic Awareness)
Arabische tekst
بسم الله الرحمن الرحيم. لا إله إلا الله وحده لا شريك له. له الملك وله الحمد. يحيي ويميت وهو على كل شيء قدير. محمد عبد الله ورسوله. إن الله وملائكته يصلون على النبي. يا أيها الذين آمنوا صلوا عليه وسلموا تسليماً. صلى الله عليه والسلام عليه ورحمة الله.
يا أهل الكتاب لا تغلوا في دينكم ولا تقولوا على الله إلا الحق. إنما المسيح عيسى ابن مريم رسول الله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه. فآمنوا بالله ورسله ولا تقولوا ثلاثة. انتهوا خيراً لكم. إنما الله إله واحد. سبحانه أن يكون له ولد. له ما في السماوات وما في الأرض وكفى بالله وكيلاً.
لن يستنكف المسيح أن يكون عبداً لله ولا الملائكة المقربون. ومن يستنكف عن عبادته ويستكبر فسيحشرهم إليه جميعاً.
اللهم صل على رسولك وعبدك عيسى ابن مريم. والسلام عليه يوم ولد ويوم يموت ويوم يبعث حياً. ذلك عيسى ابن مريم قول الحق الذي فيه يمترون. ما كان لله أن يتخذ من ولد. سبحانه. إذا قضى أمراً فإنما يقول له كن فيكون.
إن الله ربي وربكم فاعبدوه. هذا صراط مستقيم.
شهد الله أنه لا إله إلا هو والملائكة وأولو العلم قائماً بالقسط. لا إله إلا هو العزيز الحكيم. إن الدين عند الله الإسلام. وما اختلف الذين أوتوا الكتاب إلا من بعد ما جاءهم العلم بغياً بينهم. ومن يكفر بآيات الله فإن الله سريع الحساب.
Zo letterlijk mogelijke Nederlandse vertaling
In de naam van God, de Barmhartige, de Erbarmer. Er is geen god dan God alleen. Hij heeft geen deelgenoot. Aan Hem behoort het koningschap en aan Hem behoort de lof. Hij doet leven en Hij doet sterven en Hij is over alle dingen machtig. Mohammed is de dienaar van God en Zijn boodschapper. Voorwaar, God en Zijn engelen spreken zegen over de profeet uit. O jullie die geloven, spreek zegen over hem uit en groet hem met een volledige begroeting. Gods zegen zij over hem en vrede zij over hem en Gods barmhartigheid.
O mensen van het Boek, ga niet te ver in jullie godsdienst en zeg over God niets dan de waarheid. De Messias, Jezus, zoon van Maria, is slechts een boodschapper van God, Zijn woord dat Hij aan Maria heeft gegeven, en een geest van Hem. Geloof daarom in God en Zijn boodschappers en zeg niet: Drie. Houd daarmee op; dat is beter voor jullie. God is slechts één God. Verheven is Hij boven het hebben van een zoon. Aan Hem behoort alles wat in de hemelen is en alles wat op de aarde is. God is voldoende als Beschermer.
De Messias zal het niet beneden zich achten een dienaar van God te zijn, en evenmin de engelen die nabij zijn. Wie het beneden zich acht Hem te dienen en zich hoogmoedig verheft, hen zal Hij allen tot Zich verzamelen.
O God, spreek zegen uit over Uw boodschapper en Uw dienaar Jezus, zoon van Maria. Vrede zij over hem op de dag waarop hij geboren werd, op de dag waarop hij sterft en op de dag waarop hij levend zal worden opgewekt. Dat is Jezus, zoon van Maria, het woord van de waarheid waarover zij twijfelen. Het past God niet een zoon te nemen. Verheven is Hij. Wanneer Hij een zaak beslist, zegt Hij slechts tegen haar: Wees! en zij is.
Voorwaar, God is mijn Heer en jullie Heer. Dien Hem daarom. Dit is een rechte weg.
God getuigt dat er geen god is dan Hij, evenals de engelen en degenen die kennis bezitten, terwijl Hij gerechtigheid handhaaft. Er is geen god dan Hij, de Machtige, de Wijze. Voorwaar, de godsdienst bij God is de islam. Degenen aan wie het Boek gegeven werd, verschilden pas nadat de kennis tot hen gekomen was, uit onderlinge overtreding. Wie de tekenen van God verwerpt: God is snel in het afrekenen.
De bewaarde tekst loopt hier dus veel verder dan de vaak geciteerde woorden “zeg niet: Drie”. De christelijke lezer wordt rechtstreeks aangesproken. Yeshua wordt Messias genoemd, maar vervolgens wordt Zijn verhouding tot God gedefinieerd als die van boodschapper en dienaar. De tekst verklaart daarna uitdrukkelijk dat God geen zoon heeft. (Islamic Awareness)
De buitenste hoofdinscriptie
Aan de buitenzijde van dezelfde achthoek bevindt zich een tweede grote tekstband. Ook deze bevat geloofsformules en Koranteksten.
Arabische tekst
بسم الله الرحمن الرحيم. لا إله إلا الله وحده لا شريك له. قل هو الله أحد. الله الصمد. لم يلد ولم يولد. ولم يكن له كفواً أحد. محمد رسول الله صلى الله عليه.
بسم الله الرحمن الرحيم. لا إله إلا الله وحده لا شريك له. محمد رسول الله. إن الله وملائكته يصلون على النبي. يا أيها الذين آمنوا صلوا عليه وسلموا تسليماً.
بسم الله الرحمن الرحيم. لا إله إلا الله وحده لا شريك له. الحمد لله الذي لم يتخذ ولداً ولم يكن له شريك في الملك ولم يكن له ولي من الذل وكبره تكبيراً. محمد رسول الله صلى الله عليه والملائكة ورسله والسلام عليه ورحمة الله.
بسم الله الرحمن الرحيم. لا إله إلا الله وحده لا شريك له. له الملك وله الحمد. يحيي ويميت وهو على كل شيء قدير. محمد رسول الله صلى الله عليه. تقبل شفاعته يوم القيامة في أمته.
بسم الله الرحمن الرحيم. لا إله إلا الله وحده لا شريك له. محمد رسول الله صلى الله عليه. بنى هذه القبة عبد الله الإمام المأمون أمير المؤمنين في سنة اثنتين وسبعين. تقبل الله منه ورضي عنه. آمين رب العالمين. الحمد لله.
Zo letterlijk mogelijke Nederlandse vertaling
In de naam van God, de Barmhartige, de Erbarmer. Er is geen god dan God alleen. Hij heeft geen deelgenoot. Zeg: Hij is God, Eén. God, de Eeuwig Onafhankelijke, tot Wie allen zich wenden. Hij verwekt niet en is niet verwekt. En niemand is Hem gelijk. Mohammed is de boodschapper van God. Gods zegen zij over hem.
In de naam van God, de Barmhartige, de Erbarmer. Er is geen god dan God alleen. Hij heeft geen deelgenoot. Mohammed is de boodschapper van God. Voorwaar, God en Zijn engelen spreken zegen over de profeet uit. O jullie die geloven, spreek zegen over hem uit en groet hem met een volledige begroeting.
In de naam van God, de Barmhartige, de Erbarmer. Er is geen god dan God alleen. Hij heeft geen deelgenoot. Lof zij God, Die Zich geen zoon heeft genomen, Die geen deelgenoot heeft in het koningschap en Die geen beschermer nodig heeft vanwege zwakheid. Verheerlijk Hem met grote verheerlijking. Mohammed is de boodschapper van God. Gods zegen zij over hem, en Zijn engelen en Zijn boodschappers. Vrede en Gods barmhartigheid zij over hem.
In de naam van God, de Barmhartige, de Erbarmer. Er is geen god dan God alleen. Hij heeft geen deelgenoot. Aan Hem behoort het koningschap en aan Hem behoort de lof. Hij doet leven en Hij doet sterven en Hij is over alle dingen machtig. Mohammed is de boodschapper van God. Gods zegen zij over hem. Moge zijn voorspraak op de Dag van het Oordeel voor zijn gemeenschap worden aanvaard.
In de naam van God, de Barmhartige, de Erbarmer. Er is geen god dan God alleen. Hij heeft geen deelgenoot. Mohammed is de boodschapper van God. Gods zegen zij over hem. Deze koepel werd gebouwd door de dienaar van God, de imam al-Ma'mun, bevelhebber van de gelovigen, in het jaar tweeënzeventig. Moge God het van hem aannemen en tevreden met hem zijn. Amen, Heer van de werelden. Lof zij God.
Bij die laatste passage zit een bijzonder historisch detail. Al-Ma'mun heeft de Rotskoepel niet in het jaar 72 AD gebouwd. Hij regeerde meer dan een eeuw later. Zijn naam werd in de negende eeuw in de bestaande inscriptie aangebracht ter vervanging van de naam van de oorspronkelijke opdrachtgever, Abd al-Malik. Het oorspronkelijke jaartal “72” bleef staan, waardoor de wijziging nog herkenbaar is. (Islamic Awareness)
De oorspronkelijke stichtingstekst moet hier dus Abd al-Malik hebben genoemd.
Er staan nog meer oude teksten op het gebouw
Naast deze twee lange mozaïekbanden bestaan er ook oude teksten op koperen platen bij de oostelijke ingang en de noordelijke poort. Ook daarin wordt onder andere herhaald:
“Hij verwekt niet en is niet verwekt.”
Bij de noordelijke poort wordt Mohammed beschreven als degene die gezonden is met “de leiding en de godsdienst van de waarheid” om deze boven alle andere godsdiensten te laten zegevieren. (Islamic Awareness)
Voor het begrijpen van de theologische boodschap van de Rotskoepel zijn de lange binnen- en buiteninscripties hierboven echter de centrale teksten.
Wat zegt de tekst werkelijk over Yeshua?
De inscriptie is theologisch zorgvuldig opgebouwd. Yeshua wordt niet genegeerd. Integendeel, Hij krijgt verschillende bijzondere titels. Hij is de Messias, zoon van Maria, boodschapper van God, Gods woord dat aan Maria werd gegeven en een geest van Hem.
Daarna worden tegelijk scherpe grenzen getrokken.
Hij is een dienaar van God. Men moet niet “Drie” zeggen. God heeft geen zoon. God verwekt niet en is niet verwekt.
Juist die combinatie is van belang wanneer de tekst naast het Nieuwe Testament wordt gelegd.
Johannes schrijft:
“In het begin was het Woord en het Woord was bij God en het Woord was God.”
— Johannes 1:1
En:
“Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond.”
— Johannes 1:14
Yeshua zegt:
“Ik en de Vader zijn één.”
— Johannes 10:30
En in zijn eerste brief schrijft Johannes:
“Ieder die de Zoon loochent, heeft ook de Vader niet.”
— 1 Johannes 2:23
Johannes schreef deze woorden ongeveer vijf eeuwen vóór het ontstaan van de islam.
Er ontstaat vanuit Messiaans perspectief een fundamentele theologische tegenstelling. De apostolische geschriften verbinden het kennen van de Vader met het erkennen van de Zoon. De monumentale islamitische tekst op de Tempelberg verklaart juist dat God geen zoon heeft.
De plaats van het Heilige der Heiligen
De betekenis van deze woorden wordt nog groter wanneer we kijken naar de plaats waar ze staan.
Binnen een oude rabbijnse traditie wordt de rots onder de koepel verbonden met de Even HaShtiyah, de Fundamentsteen van het Heilige der Heiligen.
Volgens Misjna Yoma bevond zich in de Tweede Tempel een steen in het Heilige der Heiligen waarop de hogepriester op Jom Kipoer het wierookvat plaatste toen de ark daar niet meer stond.
Over de exacte locatie van het Tempelgebouw op het huidige plateau bestaan verschillende opvattingen. Daarom kan niet als archeologisch bewezen feit worden gesteld dat de rots onder de Rotskoepel exact de plaats van de ark is.
De rabbijnse identificatie heeft echter oude wortels.
Dat geeft een bijzondere lading aan het monument. Op of zeer dicht bij een plaats die binnen een belangrijke Joodse traditie wordt verbonden met het Heilige der Heiligen, staat sinds de zevende eeuw een monumentale islamitische geloofsbelijdenis waarin meerdere malen expliciet wordt gezegd dat God geen zoon heeft.
Van Jeruzalem opnieuw naar Constantinopel
De Rotskoepel en Al-Aqsa werden in de vroege islamitische periode gebouwd. Constantinopel had daar aanvankelijk niets mee te maken.
In 1453 veroverde Mehmet II Constantinopel. Het Oost-Romeinse rijk kwam daarmee ten einde en de voormalige hoofdstad van het christelijke Romeinse rijk werd het centrum van het Ottomaanse islamitische rijk.
In 1517 veroverden de Ottomanen ook Jeruzalem.
Daarmee kwam de Tempelberg opnieuw onder het gezag van Constantinopel.
Dezelfde stad die eeuwenlang vanuit het Oost-Romeinse rijk over Jeruzalem had geregeerd, bestuurde de stad nu als hoofdstad van een islamitisch imperium. Onder Süleyman de Grote werd de Rotskoepel vervolgens uitvoerig gerestaureerd en kreeg zij een belangrijk deel van haar bekende Ottomaanse tegelbekleding.
Zo kwamen verschillende historische lijnen op één plaats samen: de Joodse Tempelgeschiedenis, Rome, Constantinopel, het Byzantijnse christendom en de islamitische wereld.
Conclusie
Pergamum en de Tempelberg lijken op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken te hebben. Wie de geschiedenis volgt, ziet echter een opmerkelijke beweging.
Openbaring begint in Anatolië, waar Yeshua tegen Pergamum spreekt over “de troon van satan”. Later beschrijft Johannes een beest dat zijn troon van de draak ontvangt. Binnen dezelfde Romeinse wereld verschuift het politieke zwaartepunt vervolgens richting Constantinopel. Vanuit Constantinopel wordt eeuwenlang ook Jeruzalem bestuurd.
Daarna verdwijnt de Romeinse keizerlijke macht uit de stad, terwijl Constantinopel haar functie als imperiaal centrum behoudt. De stad wordt het hart van het Ottomaanse islamitische rijk en krijgt in 1517 opnieuw Jeruzalem en de Tempelberg onder haar gezag.
Tussen die twee perioden ligt de bouw van de Rotskoepel. Juist daar bevindt zich sinds 691/692 een van de oudste monumentale islamitische geloofsverklaringen. De tekst noemt Yeshua de Messias en Gods boodschapper, en verkondigt tegelijkertijd meerdere malen dat God geen zoon heeft. (Islamic Awareness)
Vanuit Messiaans perspectief krijgt dit bijzondere betekenis doordat dezelfde plaats binnen een oude Joodse traditie wordt verbonden met het Heilige der Heiligen. De centrale vraag raakt daarmee aan veel meer dan geopolitiek. Het gaat ook over wie God is, wie de Messias is en welke godsdienstige macht aanspraak maakt op de heiligste plaats van Jeruzalem.
Daarmee wordt Constantinopel een steeds belangrijker schakel in onze onderzoekshypothese. Eerst verschijnt het als het Nieuwe Rome. Later wordt het de hoofdstad van een islamitisch wereldrijk dat eeuwenlang over Jeruzalem regeert.
De volgende vraag is daarom onvermijdelijk: wat gebeurde er met deze oude Romeinse en Ottomaanse machtslijn toen Constantinopel Istanbul werd, en hoeveel daarvan is in het huidige Turkije nog terug te zien?
Dit is het tweede artikel in een serie van 5 :Van Rome naar Jeruzalem – De verborgen lijn door de wereldgeschiedenis
Datum: 24 Augustus 2026
Auteur: Redactie Radio Israël
Afbeelding: Door AI gegenereerd, Redactie Radio Israel
